Το αθέατο πρόβλημα του ελληνικού πανεπιστημίου

[mklabgr]

Περίληψη του άρθρου «Το αθέατο πρόβλημα του ελληνικού πανεπιστημίου»

Το άρθρο του Ιωάννη Κομίνη, Αναπληρωτή Καθηγητή Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, υποστηρίζει ότι η συζήτηση για τα ελληνικά πανεπιστήμια επικεντρώνεται υπερβολικά σε προβλήματα όπως η υποχρηματοδότηση, η απουσία ξεχωριστού υπουργείου έρευνας και η δημιουργία νέων διοικητικών δομών. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, πίσω από αυτά υπάρχει ένα βαθύτερο ερώτημα: ποιον τύπο πανεπιστημιακού επιβραβεύει το ίδιο το θεσμικό σύστημα. Τα πανεπιστήμια δεν παράγουν μόνο πτυχία και δημοσιεύσεις, αλλά δημιουργούν κίνητρα και συμπεριφορές, τα οποία με τη σειρά τους επηρεάζουν το είδος της επιστήμης που παράγεται.

Η βασική θέση του συγγραφέα είναι ότι το σημαντικότερο πρόβλημα είναι θεσμικό και πολιτισμικό. Κατά την άποψή του, δεν υπάρχει επαρκής θεσμική προστασία της ακαδημαϊκής ανεξαρτησίας και παράλληλα δημιουργούνται μηχανισμοί αμοιβαίας εξάρτησης, προστασίας συμφερόντων και συγκέντρωσης επιρροής. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η επιστημονική ποιότητα και πρωτοτυπία μπορεί να υποχωρούν μπροστά στην ικανότητα κάποιου να ενταχθεί σε ισχυρά δίκτυα. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τον όρο «άτυπα καρτέλ» για να περιγράψει τέτοιες αυτοαναπαραγόμενες δομές, διευκρινίζοντας ότι δεν θεωρεί απαραίτητο να παρανομούν για να λειτουργούν ανασταλτικά απέναντι στην επιστημονική πρόοδο.

Στη συνέχεια, το άρθρο συνδέει αυτή την κατάσταση με τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιείται η επιστημονική πρόοδος. Η θέση του συγγραφέα είναι ότι οι μεγάλες επιστημονικές αλλαγές προέρχονται συχνά από μειοψηφίες ή μεμονωμένους επιστήμονες που αμφισβητούν τις κυρίαρχες αντιλήψεις. Επομένως, ένα σύστημα που ανταμείβει κυρίως τη συμμόρφωση με τις υπάρχουσες ισορροπίες ενδέχεται να αποθαρρύνει ακριβώς εκείνους τους ανθρώπους που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν νέες ιδέες και νέα ερευνητικά πεδία. Η χαρακτηριστική αντίθεση του άρθρου είναι ότι η επιστήμη πρέπει να βασίζεται στον ανταγωνισμό των ιδεών και όχι στον ανταγωνισμό των δικτύων. 

Από αυτή την άποψη, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι το ελληνικό σύστημα μπορεί να παράγει περισσότερους ικανούς διαχειριστές και ακολούθους παρά επιστήμονες που λειτουργούν ως επιστημονικοί ηγέτες. Ένας πανεπιστημιακός μπορεί να έχει πολλές δημοσιεύσεις και υψηλούς βιβλιομετρικούς δείκτες, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι δημιουργεί νέες επιστημονικές κατευθύνσεις. Το άρθρο θέτει έτσι ένα ευρύτερο ερώτημα για την αξιολόγηση: πρέπει να μετράμε μόνο πόση επιστημονική δραστηριότητα παράγεται ή και τι νέο δημιουργεί ένας επιστήμονας;

Ο συγγραφέας ασκεί επίσης κριτική σε περιπτώσεις ιδρυμάτων που ξεκίνησαν με στόχο να μεταφέρουν στην Ελλάδα την κουλτούρα αριστείας κορυφαίων αμερικανικών πανεπιστημίων. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, ορισμένοι τέτοιοι οργανισμοί σταδιακά προσαρμόστηκαν στην ελληνική πραγματικότητα και μετατράπηκαν σε μηχανισμούς συγκέντρωσης επιρροής, δημιουργίας σχέσεων εξάρτησης και οικοδόμησης δικτύων χρηματοδότησης. Έτσι, υπάρχει κίνδυνος να δημιουργηθεί μια διαφορά ανάμεσα στην εικόνα αριστείας που παρουσιάζεται προς τα έξω και στον πραγματικό τρόπο λειτουργίας του θεσμού. 

Το άρθρο προτείνει, επομένως, θεσμικές αλλαγές που θα μειώνουν τις εξαρτήσεις και θα ενισχύουν την ανεξαρτησία των πανεπιστημιακών. Πρώτη πρόταση είναι τα ερευνητικά προγράμματα των μελών ΔΕΠ να υλοποιούνται μέσω του ΕΛΚΕ του πανεπιστημίου όπου υπηρετούν. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι η συστηματική μεταφορά ερευνητικής δραστηριότητας σε εξωτερικούς φορείς μπορεί να δημιουργεί παράλληλα κέντρα ισχύος και να αποδυναμώνει το ίδιο το πανεπιστήμιο. 

Δεύτερη πρόταση είναι η επανεξέταση του ρόλου των πανεπιστημιακών ινστιτούτων. Ενώ αυτά παρουσιάζονται συχνά ως εργαλεία διεπιστημονικότητας, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι μπορούν επίσης να μετατραπούν σε μηχανισμούς συγκέντρωσης εξουσίας και επιρροής. Συνεπώς, η διεπιστημονικότητα δεν αρκεί να αποτελεί οργανωτικό σύνθημα· πρέπει να σχεδιαστεί έτσι ώστε να ενισχύει πραγματικά τη συνεργασία χωρίς να δημιουργεί νέα κλειστά δίκτυα. 

Τρίτη πρόταση αφορά την ίδια τη δομή των πανεπιστημιακών τμημάτων. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι η σημερινή οργάνωση δημιουργεί στεγανά τόσο στην εκπαίδευση των φοιτητών όσο και στη συνεργασία μεταξύ διαφορετικών επιστημονικών αντικειμένων. Προτείνει επομένως μια οργανωτική δομή που θα διευκολύνει περισσότερο τη διεπιστημονική συνεργασία, χωρίς όμως να αντικαταστήσει τα παλιά στεγανά των τμημάτων με καινούργια στεγανά των ινστιτούτων. 

Ένα ακόμη σημαντικό σημείο αφορά τις αμοιβές των πανεπιστημιακών. Το άρθρο υποστηρίζει ότι οι σχετικά χαμηλές τακτικές αποδοχές έχουν συνδεθεί θεσμικά με τη δυνατότητα συμπλήρωσης εισοδήματος μέσω ερευνητικών προγραμμάτων. Αυτό, σύμφωνα με τον συγγραφέα, δημιουργεί ένα πρόβλημα κινήτρων: η αναζήτηση ερευνητικής χρηματοδότησης δεν αποτελεί πλέον μόνο επιστημονικό στόχο, αλλά μπορεί να γίνει και προσωπικός οικονομικός στόχος. Έτσι, ενδέχεται να ενισχύεται η εξάρτηση από ισχυρά δίκτυα που αυξάνουν τις πιθανότητες χρηματοδότησης. Η προτεινόμενη λύση είναι η αξιοπρεπής τακτική μισθοδοσία, ώστε η συμμετοχή σε ερευνητικά προγράμματα να καθορίζεται περισσότερο από επιστημονικά κίνητρα. 

Το άρθρο προχωρά στη συνέχεια σε κριτική της ακαδημαϊκής αξιολόγησης. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι η υπερβολική reliance σε βιβλιομετρικούς δείκτες μετρά κυρίως τη δραστηριότητα και όχι απαραίτητα την επιστημονική πρωτοπορία. Το ερώτημα που θέτει είναι διαφορετικό: ποιος δημιουργεί νέες ιδέες, ποιος ανοίγει νέα ερευνητικά πεδία και ποιος επηρεάζει τις διεθνείς επιστημονικές εξελίξεις αντί απλώς να ακολουθεί ήδη διαμορφωμένες τάσεις. Με άλλα λόγια, ζητά μια αξιολόγηση που θα εξετάζει περισσότερο την ποιότητα, την πρωτοτυπία και την ηγετική επιστημονική συμβολή.

Ένα από τα πιο έντονα σημεία του άρθρου είναι η κριτική στην εξάρτηση από την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η Ελλάδα δεν πρέπει να αντιμετωπίζει την προσέλκυση ευρωπαϊκών κονδυλίων ως αυτοσκοπό και εκφράζει την άποψη ότι η εξάρτηση της ελληνικής επιστήμης από τέτοιες πηγές περιορίζει την επιστημονική αυτονομία. Παράλληλα, υποστηρίζει ότι η χρηματοδότηση δεν πρέπει να θεωρείται από μόνη της απόδειξη επιστημονικής επιτυχίας. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι επιστημονικό αποτέλεσμα παράγεται από τα χρήματα που προσελκύονται.

Ο συγγραφέας συνδέει το ζήτημα αυτό με τις μεγάλες τεχνολογικές αλλαγές που συντελούνται διεθνώς. Αναφέρει ειδικότερα την τεχνητή νοημοσύνη, την κβαντική τεχνολογία και τη βιοτεχνολογία ως πεδία που μεταβάλλουν γρήγορα τον παγκόσμιο επιστημονικό και τεχνολογικό ανταγωνισμό. Κατά την άποψή του, ενώ ο κόσμος βρίσκεται σε μια περίοδο μεγάλων επιστημονικών μεταβολών, η ελληνική συζήτηση παραμένει επικεντρωμένη σε ζητήματα όπως η δημιουργία ενός ακόμη υπουργείου ή μιας ακόμη επιτροπής. Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι απλώς διοικητικό αλλά αφορά τη δυνατότητα της Ελλάδας να συμμετέχει ουσιαστικά στον διεθνή επιστημονικό ανταγωνισμό.

Στο τέλος, το άρθρο επαναφέρει την κεντρική του ιδέα: κάθε σύστημα χρηματοδότησης και αξιολόγησης παράγει τον τύπο επιστήμονα που επιβραβεύει. Εάν επιβραβεύεται η συμμόρφωση, θα ενισχυθεί η συμμόρφωση· εάν επιβραβεύονται τα δίκτυα, θα ενισχυθούν τα δίκτυα. Η πραγματική επένδυση μιας χώρας στην επιστήμη, σύμφωνα με τον συγγραφέα, δεν είναι μόνο τα εργαστήρια, τα ερευνητικά κονδύλια ή τα ευρωπαϊκά προγράμματα, αλλά κυρίως η δημιουργία ανεξάρτητων επιστημονικών προσωπικοτήτων που μπορούν να παράγουν νέες ιδέες και να ανοίγουν νέους δρόμους.

[b]Βασικό μήνυμα του άρθρου[/b]

Ο πυρήνας της επιχειρηματολογίας είναι ότι το ελληνικό πανεπιστήμιο δεν αντιμετωπίζει μόνο πρόβλημα πόρων ή διοίκησης, αλλά κυρίως πρόβλημα κινήτρων και θεσμών. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι απλώς πόσα χρήματα δίνονται ή πόσες δημοσιεύσεις παράγονται, αλλά τι συμπεριφορές επιβραβεύει το σύστημα. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι ένα πανεπιστήμιο που θέλει να παράγει επιστημονική πρωτοπορία πρέπει να δημιουργεί συνθήκες ακαδημαϊκής ανεξαρτησίας, να περιορίζει τις σχέσεις εξάρτησης, να βελτιώσει την αξιολόγηση πέρα από τους απλούς βιβλιομετρικούς δείκτες και να συνδέσει τη χρηματοδότηση με πραγματικά επιστημονικά αποτελέσματα. 

Το πλήρες άρθρο στο Capital.gr